harti jeung contona dongeng, sajak jeung carpon

1.       Dongeng nyaéta wangun karya sastra anu mangrupa carita dina basa lancaran anu eusina ngandung unsur pamohalan (teu asup akal).  Rupi-rupi dongeng

·         Fabel (dongeng anu nyaritakeun sasatoan)

·         Parabel (dongeng anu nyaritakeun kahirupan anu umumna janten ciri hiji tempat)

·         (dongeng anu nyaritakeun sasatoan)

·         Myte (dongeng anu nyaritakeun halna mistis/gaib)

·         Sage (dongeng anu nyaritakeun kapahlawanan)

·         Sasakal (dongeng anu nyaritakeun asal muasal tempat, barang, atawa tempat)

DONGENG

SAKADANG KUYA SILIH DURUK JEUNG MAUNG

DINA hiji poé Sakadang Kuya ulin ka sisi basisir. Manéhna cicing handapeun tangkal kalapa, katebak ku angin laut. Aya ku nimat. Bakating ku genah, nepi ka nundutan.

Keur kitu, teu kanyahoan ti tadina, torojol Sakadang Maung, ngomong tarik ngagareuwahkeun anu keur anteng nundutan.

“Ha ha ha, kabeneran, aing keur lapar manggih hakaneun!” pokna bari ngadeukeutan Sakadang Kuya.

Sakadang Kuya reuwas kacida. Tapi teu bisa nyumput atawa lumpat. Dina biasa ogé kétang, kateuteu ari, da angger bakal katéwak ku Sakadang Maung anu kaceluk tarik lumpatna.

“Ké heula, Sakadang Maung,” ceuk Sakadang Kuya, neger-neger manéh.

“Naon deui? Anu jelas, sia bakal jadi eusi kadut aing!” ceuk Sakadang Maung, ngomongna angger bedas dibarung ku ngagerem sagala. “Ti kamari aing can baranghakan. Lumayan kuya kolot ogé!”

“Sabar, Sakadang Maung, sabar,” ceuk Sakadang Kuya, ngomongna leuleuy, “Lamun mémang geus waktuna jadi hakaneun anjeun, uing mah rido. Katambah uing sorangan geus kolot, geus bosen hirup. Ngan anjeun kudu nyaho, daging uing téh tiis jeung hampos. Lamun hayang ngeunah jeung gurih, euweuh deui carana, uing kudu diduruk heula.”

“Diduruk heula? Kumaha carana?” ceuk Sakadang Maung.

“Gampang atuh. Awak uing bugbrugan ku suluh, tuluy duruk.”

“Ari suluhna ti mana?”

“Ngala ka leuweung!”

“Ngala ka leuweung? Ha ha ha aing apal kana akal licik sia, dasar kuya! Waktu aing ka leuweung néangan suluh, sia rék kabur! Aing moal bisa katipo deuleu!” ceuk Sakadang Maung.

“Bisi anjeun teu percaya mah, pék tah talian awak uing, tuluy cangcang kana tangkal!” témbal Sakadang Kuya.

“Heug atuh ari kitu mah!” ceuk Sakadang Maung. Tuluy néangan areuy keur nalian kuya. Geus manggih, reketek awak Sakadang Kuya téh ditalian. Tungtung talina ditalikeun kana tangkal kalapa. Ngahaja talina dipanjangan, da kitu paménta Sakadang Kuya téh. Sanggeus yakin talina pageuh, Sakadang Maung indit ka leuweung rék ngala suluh.

Sabot Sakadang Maung ka leuweung, buru-buru Sakadang Kuya nyieun liang dina keusik. Liangna kawilang jero ogé, gedéna sapaseun awakna. Tuluy manéhna cicing dina luhureun éta liang, nepi ka henteu kaciri aya liang.

Jol Sakadang Maung manggul suluh, tuluy dibugbrugkeun kana awak Sakadang Kuya. Gur baé sukuh téh diseungeut. Teu hésé teurakna seuneu téh, kawantu suluh gararing. Sakeudeung ogé seuneuna geus ngabebela, teu bina ti nu keur nyieun api unggun. Ari Sakadang Kuya, barang durukan hurung téh, terus baé mubus kana liang anu aya di handapeunana.

“Sakadang Kuya!” ceuk Sakadang Maung.

“Kuk!”

“Can paéh?”

“Encan, seuneuna kurang gedé.”

Suluhna ditambahan deui.

“Sakadang Kuya!”

“Kuk!”

“Can paéh kénéh?”

“Encan, anéh di dieu mah seuneu téh bet haneut!” témbal Sakadang Kuya.

Suluhna ditambahan deui.

“Sakadang Kuya!”

Sakadang Kuya teu némbalan.

“Ah, jigana ayeuna mah geus paéh Sakadang Kuya téh.”

Barang durukan geus pareum, Sakadang Maung kurah-koréh kana durukan, néangan daging kuya. Keur kitu, Sakadang Kuya ngurumuy tina jero lebu durukan. Awakna jadi bodas ku lebu.

“Sakadang Kuya, geuning sia hirup kénéh?” ceul Sakadang Maung kacida kagétna.

“Puguh ceuk uing gé tadi, seuneuna téh jadi haneut di lebah dieu mah!” témbal Sakadang Kuya kalem.

“Baruk tiis nya?” ceuk Sakadang Maung deui bari nilik-nilik awak Sakadang Kuya. “Jeung deui awak silaing jadi bodas kitu? Asa leuwih kasép euy!”

Sakadang Kuya mésem. Pok ngomong, “Sakadang Maung hayang siga kuring?”

“Ih, puguh wé, ti baheula aing téh hayang boga kulit bodas. Meureun bakal leuwih tegep, nya!”

“Tangtu wé atuh. Komo Sakadang Maung mah, lamun boga kulit bodas téh, bakal leuwih gagah jeung kasép. Ayeuna ogé cacakan coréléng geus tegep.”

“Bisa kitu mun kulit uing hayang bodas kawas siliang ayeuna?” ceuk Sakadang Maung, rada sopan ayeuna ngomongna téh, teu uang-aing teuing.

“Nya bisa atuh, asal daék diduruk wé siga uing tadi,” ceuk Sakadang Kuya.

“Diduruk? Moal panas kitu?”

“Moal. Apan uing ogé henteu nanaon, malah kulit jadi bodas,” témbal Sakadang Kuya. “Lamun arék, jung atuh néangan suluhna heula!”

Teu loba tatanya deui, Sakadang Maung indit ka leuweung rék ngala suluh. Meunang sawatara lilana, Sakadang Maung datang bari manggul suluh gararing.

“Pék ngagolér di dinya, ku uing urang bugbrugan ku suluh!” ceuk Sakadang Kuya.

Sakadang Maung ngagolér, tuluy dibugbrugan ku suluh. Sut atuh suluh diseungeut. Jegur baé hurung, tangka ngabebela.

“Sakadang Maung!”

“Heuy!”

“Hirup kénéh?”

“Hirup, euy, ngan panas geuning!”

“Panas sotéh mimitina, engké mah moal geura.”

Suluhna ditambahan deui. Geus sawatara lilana, ditanya deui ku Sakadang Kuya.

“Sakadang Maung, hirup kénéh?”

“Hirup euy, ngan panas,” témbal Sakadang Maung, sorana ngalaunan.

Suluhna ditambahan deui. Geus sawatara lilana, ditanya deui ku Sakadang Kuya.

“Sakadang Maung, hirup kénéh?”

“Iup, han hanas heuy …,” Sakadang Maung némbal, sorana beuki teu kadéngé baé.

Teu talangké, suluhna dibugbrugan deui. Sanggeus sawatara lilana, pok ditanya deui ku Sakadang Kuya.

“Sakadang Maung, hirup kénéh euy?”

Sakadang Maung teu némbalan.

“Lah, kawasna mah geus paéh Si Belang téh,” ceuk Sakadang Kuya.

Teu lila kadéngé sora tingbeletuk tina durukan. Sirah jeung awak Sakadang Maung baritu. Kambeu deuih bau hangit daging jeung kulit anu kaduruk.

“Yakin geus paéh Si Belang téh. Keun, itung-itung wawalesna ka sato anu sok ngahakanan sato laleutik,” ceuk Sakadang Kuya.

2.       Sajak nyaéta sastra wangun ugeran (puisi) anu teu kauger ku patokan-patokan. Sajak henteu kauger ku jumlah padalisan (baris, jajaran) dina sapadana, jumlah egang dina unggal pada (bait) atawa sora tungtung dina unggal padalisan (jajaran) upama rék nulis sajak kudu nangtukeun jejer milih kecap nu luyu, jeung maké basa nu singget sarta jelas.

SAJAK

GUPAY LEMBUR

Ku: Nano S.

Gupay-gupay panineungan kiwari nembongan deui

Basa rek ningalkeun lembur, rek miang tolabul ilmi

Kacipta Ema jeung Bapa, gugay jajap pangharepan

Di bandung muga sing jucung, gancang mulang ka sarakan

Gupay-gupay panineungan kiwari nembongan deui

Basa beus ninggalkeun stanplat, hae mah puguh tibelat

Kacipta cisoca Ema, nu rambisak kingkin sedih

Pileuleuyan dayeuh Garut, kapaksa urang papisah

Munggaran hirup di Bandung

Beungeut lembur kapigandrung

Disusukan marak lauk

Balap ngojay ulin leutak

Luhur pasir peperangan

Hanaang ngala duwegan

Lalakon manjang di Bandung

Lembur ngan ukur galindeng

Duriat ngan dina lebaran

Betah ditempat ngumbara

Pageuh jeung adeg sawawa

Gupay-gupay panineungan kiwari nembongan deui

Katingtrim hirup dilembur ngahariring ngajak mulang

Kacipta Ema jeung Bapa, nelengnengkung nimbang incu

Ngan hanjakal sagalana, nu di jugjug geus teu aya

3.       Carpon mangrupakeun karya sastra wangun lancaran atawa prosa. Carpon oge nyaéta kajadian atawa sabagian tina kajadian anu dicaritakeun ku pangarang kalayan daria, puguh anu diteupikeun na karasa ayana hiji masalah, puguh tokoh atawa nu ngalakonna bari ninggalkeun kesan keur nu maca. Contona carpon kanyaah kolot

CARPON

KANYAAH KOLOT

Da ari Abah mah, pun bapa, tara seueur cumarios ka palaputrana teh. Estu duk cinungkul milari pakasaban kanggo ngahontal kawajiban salaku tetengger kulawarga. Papagah ka putra nu opatan teh tara ku lisan, tapi langsung ku prakna. Miwarang solat ku prakna nu teu kendat-kendat. Upami ningali polah palaputrana nu teu sapagodos jeung ajen kaagamaan, seseringna sok miwarang Emih, pun biang, sangkan ngadugikeun ka kuring sadulur-dulur. Kajeun nu rek dipapagahanana aya peyuneun, eh Emih heula.

“Bejakeun ka Si Asep, ulah sok ulin wae. Maenya balik sakola wayah kieu!” sauma. Harita kuring SMP keneh. Basa Abah nyarios ka Emih teh kuring ngabanding gedengeunana.

          Kilang kitu, abah teh ageung pisan wibawana payuneun palaputrana mah. Eta we, mun aya diantara kuring sadudulur nyieun kasalahan, nu pangdipikasieun ku sarerea teh dibenduan ku Abah. Padahal sarerea ge can aya nu ngalaman diseuseukan ku Abah.

          Inget we, hiji mangsa mah memeh asup sakola kuring ngojay bari huhujanan di balong tatangga. Balik teh bucis bari baju ledok ku letak. Abah ukur nyarios, “Ulah sok ngojay di balong bari huhujanan, bisi gering!” saurna. Na atuda nepi ka kiwari, geus laki rabi, berekah kuring mah teu bisa ngojay deui. Padahal harita ku Abah teu disentak teu sing. Kitu deui basa suku kuring potong lantaran ragrag tina tangkal kai, Abah teu seueur nyarios. Gura-giru nyandak kuring ka rumah sakit. Ngan sakitu-kituna.

          Kacida lobana kalakuan kuring nu ngaripukeun ka Abah sareng ka Emih. Kapan kuring mah kungsi kajugak ku gagajahan nepi ka dioperasi leungeun katuhu ge kungsi potong dua kali, ku nalaktak-nalaktakna. Komo labuh tina motormah, geus teu kaitung. Basa kuring tikusruk tina motor, abah ukur nyarios kieu, “Matak ge ari tumpak motor sik ati-ati, ulah ngebut,” cenah. Peun weh.

          Sainget kuring, abah teh tara neyesep. Tapi saur Emih mah, samemeh kuring lahir, nyesep teh ngadatu pisan. Ari rokona, nganggo pahpir Sok ngahaja ngagaleuh roko kretek, tara saeutik, sok sabos. Tuluy diudar digalokeun jeung bako, kakara dilinting make pahpir. Ka lanceuk-lanceuk sok ngomat-ngomatan ulah ngaroko. Komo ka kuringmah. Ngan teuing kumaha, dina perkara nu hiji ieu mah kuring teh estuning norek kacida, Ti SDkeneh kuring mah geus nyerebung. Kungsi katohyan ku Abah sareng Emih. Ana pok teh, “leuh, bejakeun ka Si Asep, ulah sok ngaroko kituh.” Saurna ka Emih. Ka kuring mah teu ngareret-reret acan.

          Ari Emih, bet sabalikna ti Abah. Cawehwer saban geureuh. Mun hudang kabeurangan teh, langsung ngagerewek, “Geura hudang! Solat kaituh! Hayang ka Naraka!” cenah.

          Emih mah sasauran kitu teh jiga nu taya kabosen. Satutasna kuring laki-rabi ge, mun uningaeun teu solat, sok tuluy ngagebes.”Ari maneh Asep, ngedul pisan kana solat teh! Keur naon duk cinukul neangan duit maraban anak pamajikan tapi cul kana ibadah. Euwuh hartina!” cenah. Tara cukup ku sakitu, da sok tuluy ngagelendut mapagahan.

          Basa putuna ti kuring lahir. Abah katarajang darah tinggi nu cenah nyaliara kana jajantung. Sabelas bulan diganggayong kasakit, antuk na Abah kasoran. Dipundut Ku Nu Kagungan basa nuju dirawat di rumah sakit. Harita kuring teu nungkulan. Aya amanatna nu didugikeun ku Emih. Saurna, kuring kudu jadi pagawe negri.

          Cenah basa di rumah sakit teh ngan wungkul nyarioskeun kuring. Pangpangna mah kabedegongan kuring pedah aktip di partey pulitik anu teu sapagodos jeung pamarentahan Orde Baru. Harita kuring sababaraha kali dipanggil ku aparat. Estuning matak ngaruntagkeun manah Abah sareng Emih wungkul. Najan kitu, bubuhan ka putra meureun, dina pemilu nu pamungkas kanggo Abah, anjeunna teu wudu nyolok gambar partey kuring. Kitu deui emih. Malah emih mah make jeung sok ngiring ngilungan sagala rupa. Majar teh, Alhamdullilah Si Asep mah ti parteyna meunang gaji nu lumayan. Mun ngobrol jeung tatangga eta teh. Buruk-buruk papan jati, ka putra mah jigana teh teu weleh nyaah najan sakumaha basangkalna ge.

          Tangtu wae kuring sedih, kabina-bina malah. Nepi ka ragrag cipanon. Bari ramisak teh hatemah tuluy ngocoblak nyarekan diri sorangan nu can bisa mulan gtarima ka Abah. Nyeri hate teh, nyeri pisan. Nepi ka asa nyanyautan.

          Jasa-jasa Abah salila ngadengekeun kuring, ngadadak tingjungkiring dina kongkolak panon. Kuring ngarasa, sanajan sakabeh banda ditamplokeun atawa salaksa du’a dikirimkeun sangkan Abah kenging pangampura ti Nu Maha Kawasa, asana moal saimbang jeung jasa Abah.

          Sadikantunkeunana ku Abah, Emih kaciri leungiteunana teh. Emih teh tangtos leugiteun ku batur pakumaha, lian ti leungiteun ku anu ngabayuan teh. Harita Emih tuluy dadangan, keur nalang-nalang waragad sapopoe. Kituna teh jigana lain pedah melang ku beuteung sorangan, tapi pangpangnamah ku kuring. Harita kuring can boga cabak nu matuh. Hirup can dumuk jeung aturan. Baju asal rap, buuk gondrong tara ngambeu sisir, mun geus kaluar ti imah tara inget kana balik.

          Remen kuring manggihan Emih ngembeng cisoca. Komo mun ningali si cikal, anak kuring, anu keur meumeujeuhna samar kahayang heug tara kacumponan, cisoca Emih langsung murubut.

          “Emih mah mun ningal budak maneh,… lah kahayangmah gede. Mun kaduga mah hayang bisa mere siga batur. Tapi da kumaha geunging Emih maneh mah teu bisa nanaon,” cenah. Soantenna dareuda.

          Mun geus kitu teh biwir sok ngadadak ada dikonci. Teu bisa nyarita sanajan hate mah ngocoblak salaksa basa. Teu kuat nahan rasa. Biasana kuring sok tuluy lunya, ngabeberah rasa, nuturkeun indung suku ka mana leosna.

          Ku pantengna du’a indung, kuring bisa mukakeun lawang kahirupan. Lalakon diri pinanggih jeung harepan indung. Tina aktivis partey nu teu puguh tuturkeuneun kulawarga, kuring pinanggih jeung kasab nu loyog jeung hate. Emih kacida gumbirana basa uningaeun putra bungsuna nu teu weleh jadi kembang kahariwang teh, pinareungan kekolomkeun ka golongan jalma jeneng. Kabingah Emih lain pedah ngahareupkeun pamulang tarima ti nu jadi anak, tapi gegedena mah pedah kuring geus bisa ngabayuan kulawarga tina ladang kesang sorangan.

          Naha Emih nyuhunkeun sakecret dunya? Saperak ge henteu. Pokna ge, “Emih mah moal menta dunya barana ngan rek mihape nu sarupa, kade ulah poho kana temah wadi. Sing inget isuk jaganing geto maneh rek mulang ka kalanggengan. Nu poko, ulah poho kana ibadah. Taya hartina dudunya bari jeung teu dibarengan ku ibadah mah, moal barokah!” nyariosna angger.

          Ceuk sareatmah Emih teh tos teu kedah tihothat milari pakasaban, kawantu kuring geus kasebut nyeunghap. Tapi da indung anu taya tungtung kahemanna, indung nu hamo laas kanyaahna, indung nu moal beakeun kanyaahna, indung nu lain ngan saukur mikiran kuring. Tapi oge lanceuk-lanceuk jeung alo kuring anu hirupna jauh keneh tina walagri mun disawang tina jihad ekonomi mah.

Indung… indung …nu ngandung

mirosea pinuh kaheman

bodas nyacas kanyaahna

indung…indung…nu wungkul ripuh

diriripuh anak sapanjang lalakon umur

nu ridho teu dihayap anak

nu angger heman najan ditambelarkeun

dina hate indung,

anak bagja pinuh kasuka, entong keur indung

anak gumbira pinuh kabagja, entong keur indung.

“Mani anteng kitu euy, keur naon?” Nano batur sakantor kuring ngagebah lamunan. Baricungar-cengir teh heug ngalego kana catetan hareupeun kuring. “Anjir… nulis puisi. Puisi cinta nya?” cenah ngagonjak.

          “Puisi cinta… piraku puisi cinta aya kecap indungan?” cekeng teh baringajembrengkeun keretas meunang nulisan tea hereupeun irungna. Nano kalah ngabarakatak.

          “Aya naon yeuh, mani barungah kitu?” Si Diuh ngelol tina panto, tuluy nyampeurkeun.

          “Ieu, nu keur diajar jadi panyajak. Mani huleng-jentul ti isuk, kakara meunang dua rengkol,” Nano nu nembalan teh.

          “Teuing ku Naon ti kamari ngan inget wae ka Emih. Ka Abah deuih ketah. Padahal Abah mah tos lami ngantunkeunana…” cekeng teh ngabela diri, pedah Si Diuh melongna jiga nu nempo mahluk aneh.

          “Teu damang Emihna?” Nano jiga nu ngadak-ngadak milu prihatin.

          “Henteu. Mun teu damang mah aya nu ngabejaan atuh,” kuring gideug.

          “Perbawa tos lebaran meureun. Biasa sok rus-ras kana dosa,” Bah Idrus nu kakra datang tuluy ngengklokan bae.

          “Enya jigana Bah. Biasa sentimentil anak nu geus ditinggalkeun ku kolotna. Untung we kolot kuring mah lengkep keneh,” Si Diuh diuk bari edeg. Geus kitu tuman-na.

          “Ari eta kaset naon, Bah?” cengkeh teh bari ngareret kana keupeulan Bah Idrus.

          “ Ah, kaset Cianjuran. Moal resep Pa Asep mah…”

          “Saur saha? Resep abdige. Komo jaman aya Abah mah, sok nyetel Cianjuran bae di imah teh ..” tembal teh rikat.

          “Sugan teh kana Iwan Fals wungkul. Sok atuh urang setel ari resep mah. Kabeneran aya lagu kanyaah kolot. Ngenaheun geura,” Bah idrus muru tip na luhur bupet di juru. Teu lila rohangan nu kaitung lega teh geus pinuh ku sora tembang Cianjuran.

        

          Pek tamplokeun kanyaah ka indung bapa

          Meungpeung masih keneh jisimna juntrung

          Mun indung geus ditulis di padung

          Mun bapa geus taya raga badagna

          Kaduhung teu manggih tungtung

          Cimata teubis mayar tunggara

          Kanyaah ka indung ulah ditunda engke

          Mulang kaasih ka bapa entong talangke

          Taya nu weruh iraha indung dipundut

          Moal aya beja iraha bapa rek mulang

          Regepkeun sing pageuh hate

          Larapkeun sing hade-hade

          …………

        

          Sora telepon ngadenger gigireun, megatkeun kanimatan ngaleyepan eusining tembang. Nano rikat ngangkat telepon, sedeng Si Abah geuwat ngarongkong kana tip.

          “Ulah dipareuman, alitan we,” kuring geuwat ngahuit.

          “Kanggo Bapa Asep, telepon ti bumi…

          “Nano ngasongkeun telepon bari popoyongkodan. Ocon.

          Bari hoream ge teu burung ditampanan.

          “Aya naon?” cekeng teh ka pamajikan ti tungtung ditu.

          Sora nu ngingsreuk, ditungtung ku sora nu pegat-pegat.

          Sajongjonan kuring ukur bisa ngahuleng. Gagang telepon nu nepel kana ceuli, karasa tiis cambewek. Tapi sora nu ngamalir ti jerona, lir gumuruhna caah dengdeng nu ngaruntagkeun angen-angen. Tetenjoan asa nadadak ranyay. Karasa aya nu ngadudut jajantung, geus kitu jeroeun dada simpe. Simpe anu parat kana hate. Hawar-hawar jentreng kacapi nyaliara saurat-urat… kanyaah ka indung ulah ditunda engke, mulang kaasih ka bapa entong talangke…

          Ras kana pesenan Emih nu can kacumponan. Memeh lebaran pokna mah. Palay sarung nu jiga nu dipake ku tatangga. Sarung Jawa. Ku kuring teu dibaekeun. Geuwat pesen ka Si Emas, babaturan kantor, nu harita rek mulang ka Jawa. Teu kagok, pesen teh tujuh sakalian.

          “Pa, aya naon Pa?” karasa Si Diuh ngageubig-geubig awak.

          “Ku naon Euy?” sora Nano siga nu hariwangeun pisan. Sora tembang Cianjuran geus leungit sapisan.

          Kuring neuteup nu tiluan. Maranehna keur marelong mani anteb siga nu nungguan engabna biwir kuring.

          “Ari Si Emas geus datang?” pok teh.

          Nano kaciri anu ngarenghap.

          “Sugan teh aya naon. Encan, cenah mah rek minggu hareup,” tambalna.

          Awak karasa beuki lungse. Aya nu merebey maseuhan pipi. Biwir ngagarencem lalaunan, “innalillahi wainna ilahi rojiun…”

          “Saha? Si Emas?” Nano molohok.

          “Emih …”

          Nu tiluan ngadadak jadi arca. Ngajengjen teu ngiceup-ngiceup.***